🍂 ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ
ਵਰਖਾ ਰੁਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਕਾਸ਼ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਫ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੰਦੀਰਕਾ (ਮਤਲਬ ਚੰਦਰਮਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ) ਮਿਲੇਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਦ ਪੂਰਨੀਮਾਂ ਦੀ ਚੰਦਰੀਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਪਦਾ ਤੋਂ ਨਵਰਾਤਰੇ (ਰਾਤ ਕਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ) ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਪਦਾ ਤਿਥੀ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਨੌਮੀ ਤਿੱਥੀ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਨੌ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਵਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਹਿਰਾ ਨੂੰ ਦਸ਼ਮੀ ਤਿੱਥੀ ਨੂੰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਣਨਾ ਸਾਇਨ ਪੱਧਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਉਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੂਰਨਿਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਕ ਅੱਸੂ ਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਕੱਤੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾਂ। ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੂ (Autumn) ਹੈ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ਦਾੜ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਵਨਸਪਤੀ ਦੇ ਫਲ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਪੀਲੇ ਹੋਕੇ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਮੰਦ ਜਠਰਾ ਅਗਨੀ ਕਰਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜੋਤਿਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਨਵਰਾਤਰੇ ਇਸ ਰੁਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਯੂਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਜਠਰਾ ਅਗਨੀ ਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਕੂਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲਵਣ ਰਸ (ਅਗਨੀ+ਜਲ) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਆਪ ਪਿੱਤ ਵਰਧਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਠਰ ਅਗਨੀ ਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਮਾਸ਼ੇ ਅਤੇ ਅੰਤੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਹੈ ਅਲਪ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਲੰਘਣ (ਨਾਗਾ ਪਾਉਣਾ)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਔਸ਼ਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਘੂ, ਸ਼ੀਤ, ਸਨਿਗਧ, ਮਧੁਰ, ਤਿਕੱਤ ਅਤੇ ਕਸਾਏ ਰੱਸ ਵਾਲੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣ ਲਈ ਜਠਰਾ ਅਗਨੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵਰਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਜਠਰਾ ਅਗਨੀ ਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਜੀਰਣ ਕਰਕੇ ਆਮ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਘੂ, ਸ਼ੀਤ, ਸਨਿਗਧ, ਮਧੁਰ, ਤਿਕੱਤ ਅਤੇ ਕਸਾਏ ਰਸ ਵਾਲੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੇਮੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਰ ਰਿਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜਠਰਾ ਅਗਨੀ ਬਹੁਤ ਤੀਵਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ: ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਕੋਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਲਵਣ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਵਰਾਤਰੇ ਦੇ ਵਰਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧਿਆ ਪਿੱਤ ਨਿਕਾਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਲਪ ਆਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਲਘੂ, ਸ਼ੀਤਲ, ਸਨਿਗਧ, ਮਧੁਰ, ਤਿਕਤ ਅਤੇ ਕਸ਼ਾਯ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਲਵਣ, ਅਮਲ ਅਤੇ ਕਟੂ ਰਸ ਪਿੱਤ ਵਰਧਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੇਵਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥ: ਸ਼ੀਤਲ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ–ਜਪ–ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ, ਦੇਸੀ ਘਿਓ, ਮਿੱਠੇ ਫਲ, ਤਿਕਤ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਕਰੇਲਾ, ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਗਿੱਲੋਏ ਆਦਿ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਾਯ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ, ਜਾਮਨ, ਅਮਰੂਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਧਨੀਆ ਅਤੇ ਸੌਫ ਦਾ ਕਾੜਾ ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਆਪਤ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਖਾਂਡ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਮਕ ਅਤੇ ਰਕਤ ਸ਼ੋਧਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਿਕਤ (ਕੌੜੇ) - ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਤਿਕਤ ਰਸ (ਕੌੜਾ ਸੁਆਦ) ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਰਸ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਿਕਤ ਰਸ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਰਕਤ–ਪਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਜਿਗਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਤਿਕਤ ਰਸ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ-ਕਰੇਲਾ, ਨੀਮ ਦੇ ਕੋਮਲ ਪੱਤੇ,ਭੁੰਈ ਆਮਲਾ (ਭੂਮੀ ਆਮਲਾ), ਗਿੱਲੋਏ (ਗੁੜੂਚੀ) ਕਸ਼ਾਯ (ਕਸੇਲੇ) ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਦ, ਜਾਮਨ ਜਾਂ ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਗੁਟਲੀਆਂ ਦੇ ਪਾਊਡਰ ਦਾ ਰਸ ਜਾਂ ਅਮਰੂਦ ਫਲ ਜਾਂ ਅਮਰੂਦ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਧਨੀਆਂ + ਸੌਫ ਦਾ ਕਾੜਾ (ਸ਼ੀਤਲ,ਪਾਚਕ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਮਕ)ਪਰਿਆਪਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੇਵਣ,ਦੇਸੀ ਖਾਂਡ-ਲਘੂ, ਸ਼ੀਤਲ, ਮਧੁਰ, ਬਲਵਰਧਕ, ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਮਕ, ਰਕਤਸ਼ੋਧਕ, ਰਸ-ਰਕਤ ਧਾਤੂ ਪੋਸ਼ਕ, ਕਬਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ (ਰਿਫਾਈਨ ਚੀਨੀ ਵਾਂਗ), ਖੰਘ, ਜਲਨ, ਗਰਮੀ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਭਾਰਤੀ ਰਿਤੂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ **ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ** ਆਉਂਦੀ ਹੈ (ਲਗਭਗ **ਅੱਸੂ ਅਤੇ ਕੱਤਕ** ਮਹੀਨੇ)। ਇਹ ਦੱਖਣਆਇਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਠੀਕ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਉੱਪਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (Equinox)।
🔥 ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ: ਪਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ
ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ **ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼** ਪ੍ਰਕੋਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ **ਲਵਣ ਰਸ (ਨਮਕੀਨ ਸੁਆਦ)** ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਜਠਰਾਗਨੀ (ਪਾਚਣ ਸ਼ਕਤੀ) ਵੀ **ਮੰਦ** ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਜੀਰਣ (Indigestion) ਅਤੇ ਆਮ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਘੀ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਗਾਂ ਦਾ ਘਿਓ (ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ)
- ਸ਼ਹਿਦ
- ਲਘੂ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਲ ਫਲ
- ਧਨੀਆ-ਸੌਂਫ ਦਾ ਕਾੜ੍ਹਾ
- ਮਿੱਠਾ (ਖੰਡ)
- ਤਿਕੱਤ (ਕੌੜਾ) ਅਤੇ ਕਸ਼ਾਯ (ਕਸੇਲਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਸ
- ਲੂਣ (ਲਵਣ ਰਸ) ਦੀ ਅਧਿਕਤਾ
- ਸ਼ਾਂਤ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੋ।
- ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਾ ਪਿੱਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ।
💡 ਜਰੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਖਗੋਲੀ ਅੰਤਰ
ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਉਦੋਂ **ਸਾਈਡਰੀਅਲ (ਅਸਲ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲਾ)** ਸਾਲ ਅਤੇ **ਟ੍ਰੋਪੀਕਲ (ਗਣਨਾ ਵਾਲਾ)** ਸਾਲ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। ਪਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਡੋਲਣ (Precession of Equinoxes) ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ **23-24 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ** ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁਣ ਪੂਰਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?
“ਸ਼ਰਦ” ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ “शरद्” ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੱਤਝੜ ਵਾਲਾ ਸੁਹਾਵਾਂ ਮੌਸਮ—ਜਦੋਂ ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਕਾਸ਼ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਂਦਨੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਸੋਨੇ-ਰੰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਝੜਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ “ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੁ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ
