ਤਿਕੱਤ ਰਸ
ਆਯੂਰਵੇਦ ਦਾ ਕੌੜਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ
ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਵਿੱਚ ਛੁਪਿਆ ਹੈ ਸਿਹਤ ਦਾ ਰਾਜ਼
ਆਯੂਰਵੇਦ ਦੇ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿਕੱਤ ਰਸ ਇੱਕ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਸ ਹੈ। "ਤਿਕੱਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕੌੜਾ ਸਵਾਦ। ਭਾਵੇਂ ਕੌੜਾ ਸਵਾਦ ਸਾਡੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਡੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ।
ਇਹ ਰਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਰਕਤ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਪਿੱਤ-ਕਫ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਮ, ਕਰੇਲਾ, ਹਲਦੀ ਅਤੇ ਗਿਲੋਏ ਵਰਗੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਇਸ ਰਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ।
੧ਤਿਕੱਤ ਰਸ ਦੇ ਮਹਾਭੂਤ (ਆਕਾਸ਼ + ਵਾਯੂ )
ਆਯੂਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਰਸ ਪੰਚ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤਿੱਕਤ ਰਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਤੱਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ:
ਹਲਕਾਪਣ ਅਤੇ ਫੈਲਾਅ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ
ਖੁਸ਼ਕਤਾ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ
ਇਸ ਲਈ ਤਿਕੱਤ ਰਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹਲਕਾ (ਲਘੁ), ਸੁੱਕਾ (ਰੁਖ਼) ਅਤੇ ਠੰਢਾ (ਸ਼ੀਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਬਿਲਕੁਲ ਨੀਮ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਉੱਡਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਠੰਢੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2ਤਿਕੱਤ ਰਸ ਦੀ ਰੁੱਤ-ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੁੱਤ
ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਕੱਤ ਰਸ (ਕੜਵਾ ਸਵਾਦ) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੁੱਤ (ਸਰਦੀ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਕੂਪਿਤ (ਵਿਗੜਦਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਕਫ ਦੋਸ਼ ਸੰਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਸ ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਰਸ ਵਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਸਾਨੂੰ ਤਿਲ, ਗੁੜ, ਮੇਥੀ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਵਰਗੇ ਵਾਤ-ਨਾਸ਼ਕ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨੋਟ-ਕੁਦਰਤ ਤਿਕੱਤ ਰਸ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਕਿ ਵਾਤ ਵਧਾਵੇ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੀ ਰੁੱਤ (ਵਸੰਤ) ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾ ਆਵੇ। ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਰਮ-ਤੇਲੀਏ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਕੇ ਵਾਤ ਦਾ ਵੀ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।ਕੁਦਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸੋਚ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
੨ਗੁਣ, ਵੀਰਯ ਅਤੇ ਵਿਪਾਕ
| ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ | ਮੁੱਲ | ਅਰਥ |
|---|---|---|
| ਗੁਣ (ਸੁਭਾਅ) | ਲਘੁ, ਰੁਖ਼ | ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ |
| ਵੀਰਯ (ਤਾਸੀਰ) | ਸ਼ੀਤ | ਠੰਢਾ ਪ੍ਰਭਾਵ |
| ਵਿਪਾਕ (ਪਾਚਨ ਬਾਅਦ) | ਕਟੁ | ਤਿੱਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ |
| ਅਗਨੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ | ਦੀਪਨ | ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ |
| ਮੇਦ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ | ਲੇਖਨ | ਚਰਬੀ ਘਟਾਉਂਦਾ |
੩ਦੋਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
* ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਵਧਣਾ ਕੇਵਲ ਅਧਿਕ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
੪ਤਿੱਕਤ ਰਸ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭ
੫ਧਾਤੂਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
| ਧਾਤੂ | ਪ੍ਰਭਾਵ |
|---|---|
| ਰਕਤ ਧਾਤੂ | ਖੂਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਚਮੜੀ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ |
| ਮੇਦ ਧਾਤੂ | ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਲੇਖਨ ਕਰਮ) |
| ਤਵਚਾ | ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ |
| ਆਮ (ਵਿਸ਼ੇਲੇ ਤੱਤ) | ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਆਮ (ਟੌਕਸਿਨ) ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ |
੬ਚਿਕਿਤਸਕ ਉਪਯੋਗ
- ਤਵਚਾ ਰੋਗ (ਖਾਰਸ਼, ਦਾਦ)
- ਜ਼ੁਕਾਮ-ਖਾਂਸੀ (ਕਫ ਰੋਗ)
- ਜਿਗਰ ਦੀ ਗੜਬੜ
- ਬੁਖਾਰ
- ਮਧੁਮੇਹ (ਸਹਾਇਕ)
- ਮੋਟਾਪਾ
- ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ (ਕ੍ਰਿਮੀ ਰੋਗ)
- ਵਾਤ ਰੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਵਰਤੋਂ
- ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਵਧ ਸਕਦਾ
- ਗੈਸ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ
- ਦੁਬਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੀਮਤ ਮਾਤਰਾ
- ਅਤਿ ਸੁੱਕਾਪਣ
- ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ
ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਤਿਕੱਤ ਰਸ
ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕੌੜੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜੈਵਿਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੌੜੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਤੱਤ ਜਿਗਰ ਦੇ ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਾਚਨ ਸੁਧਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
੭ਅਧਿਕ ਸੇਵਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ
ਜੇਕਰ ਤਿਕੱਤ ਰਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ, ਗੈਸ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਆਯੂਰਵੇਦਿਕ ਵੈਦ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰੋ।
੮ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਕੱਤ ਰਸ
ਆਯੂਰਵੇਦ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
| ਰੁੱਤ | ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੋਸ਼ | ਤਿਕੱਤ ਰਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ |
|---|---|---|
| ਗਰਮੀ (ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ) | ਪਿੱਤ ਵਧਦਾ ਹੈ | ਸੀਮਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ |
| ਬਰਸਾਤ (ਵਰਸ਼ਾ) | ਵਾਤ ਵਧਦਾ ਹੈ | ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰੋ |
| ਸਰਦੀ (ਹੇਮੰਤ) | ਕਫ ਵਧਦਾ ਹੈ | ਜ਼ੁਕਾਮ-ਖਾਂਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਭਕਾਰੀ |
| ਬਸੰਤ (ਵਸੰਤ) | ਕਫ ਪਿਘਲਦਾ ਹੈ | ਨੀਮ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਉੱਤਮ |
