ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਚਰਿਆ 🌧️
ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਨਾਲ ਵਿਸਰਗ ਕਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਸੂਰਜ ਦੱਖਣਾਇਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੀ ਨਮੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਠਰਾਗਨੀ (ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ) ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦਾ ਸਮਾਂ-ਸਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ (ਅੰਗਰੇਜੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 21 ਜੂਨ ਤੋਂ ਲੈਕੇ 21 ਅਗਸਤ ਤੱਕ)।
⚖️ ਦੋਸ਼ ਸੰਚਯ, ਪ੍ਰਕੋਪ ਤੇ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ
- ਵਾਤ ਦੋਸ਼ — ਪ੍ਰਕੋਪਿਤ: ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਸੰਚਿਤ ਹੋਇਆ ਵਾਤ, ਵਰਖਾ ਦੀ ਠੰਢੀ-ਨਮੀ ਭਰੀ ਹਵਾ ਤੇ ਖੱਟੇ ਪਾਣੀ ਕਾਰਨ ਭੜਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ (ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ, ਗੈਸ, ਵਾਤ-ਰੋਗ ਆਦਿ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ — ਸੰਚਿਤ: ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਭੜਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ-ਸਬੰਧੀ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਰੋਗ ਵੱਧ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ — ਅਮਲ (ਖੱਟਾ):ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਅਮਲ ਰਸ (ਖੱਟਾ ਰਸ) ਪ੍ਰਧਾਨ/ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸਰਗ ਕਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਸ-ਚੱਕਰ
(ਅਮਲ → ਲਵਣ → ਮਧੁਰ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਦ ਜਠਰਾਗਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੱਟੇ ਸੁਆਦ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇਸੇ ਲਈ ਖੱਟੇ-ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਹਲਕੇ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਦ, ਨਿੰਬੂ ਆਦਿ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)।ਮੰਦ ਜਠਰਾਗਨੀ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੱਟੇ ਸੁਆਦ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
| ਰੁੱਤ | ਸੰਚਯ | ਪ੍ਰਕੋਪ | ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਸ |
|---|---|---|---|
| ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ | ਵਾਤ | — | ਕਟੁ |
| ਵਰਖਾ | ਪਿੱਤ | ਵਾਤ | ਅਮਲ |
| ਸ਼ਰਦ | — | ਪਿੱਤ | ਲਵਣ |
🍯 ਕਿਹੜੇ ਰਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਕਿਉਂ
ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਕੋਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਤ-ਸ਼ਾਮਕ (ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਰਸਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:
- ਅਮਲ (ਖੱਟਾ): ਵਾਤ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੰਦ ਜਠਰਾਗਨੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਨਿੰਬੂ, ਜਾਮਣ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖੱਟਾ ਦਹੀਂ
- ਲਵਣ (ਨਮਕੀਨ): ਵਾਤ-ਸ਼ਾਮਕ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਸੁਪਾਚ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ
- ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਸਨਿਗਧ (ਚਿਕਨਾ): ਘਿਓ (ਬਿਨਾਂ ਤੜਕੇ) ਖੁਸ਼ਕ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ
🚫 ਨੋਟ: ਅਮਲ ਅਤੇ ਲਵਣ ਰਸ ਅਧਿਕ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਮਲ ਅਤੇ ਲਵਣ ਰਸ ਦੀ ਜਗਾ ਮਧੁਰ ਰਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
✅ ਕੀ ਕਰੀਏ
- ਸ਼ਹਿਦ: ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਜ਼ਰੂਰ ਵਰਤੋ — ਇਹ ਖੁਸ਼ਕ (ਰੁਕਸ਼) ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਮੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ
- ਪੁਰਾਣਾ ਅੰਨ: ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦਾ ਜੌਂ, ਕਣਕ, ਸ਼ਾਲੀ ਚਾਵਲ ਵਰਤੋ — ਜਲਦੀ ਪਚਦੇ ਹਨ
- ਪਾਣੀ: ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਬਾਲ ਕੇ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਪਾਣੀ ਪੀਓ, ਨਦੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ
- ਘਿਓ: ਬਿਨਾਂ ਤੜਕੇ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ
- ਫਲ: ਅੰਬ ਪਿੱਛੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਾਮਣ ਖਾਓ; ਨਿੰਮ ਦੀ ਨਿਬੋਲੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੁਖਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ
- ਦੁੱਧ: ਉਬਾਲ ਕੇ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ, ਖੰਡ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣਾ ਐਸਿਡਿਟੀ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ
🚫 ਕੀ ਨਾ ਕਰੀਏ
- ਦਿਨੇ ਸੌਣਾ: ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਰ ਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਸੜ ਕੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ
- ਤੇਲ ਤੇ ਤਲਿਆ ਭੋਜਨ: ਭਾਰੀ ਤੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਚਣਾ ਔਖਾ
- ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ: ਗੰਦਗੀ ਰਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਰਜਿਤ
- ਖੁੱਲ੍ਹੇ/ਤ੍ਰੇਲ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ: ਖੰਘ, ਜ਼ੁਕਾਮ, ਬੁਖਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ
- ਭਾਰੀ ਕਸਰਤ: ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ
- ਹਰੀਆਂ ਪੱਤੇਦਾਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ: ਕੀੜੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਤੱਤ ਵੱਧ
- ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ: ਕੋਮਲ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ, ਬੁਖਾਰ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ
- ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧ: ਕਮਜ਼ੋਰ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੰਜਮ ਜ਼ਰੂਰੀ
🏡 ਹੋਰ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਸੁਝਾਅ
- ਇਸ਼ਨਾਨ: ਕੈਮੀਕਲ ਸਾਬਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੁਲਤਾਨੀ ਮਿੱਟੀ, ਸੰਤਰੇ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਜਾਂ ਨਿੰਬੂ ਵਰਤੋ
- ਘੁੰਮਣਾ-ਫਿਰਨਾ: ਬਾਗ-ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉੱਚੀਆਂ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਚੁਣੋ
- ਚਾਤੁਰਮਾਸ: ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ/ਭਾਰੀ ਉਤਸਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ
ਵਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼: ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜਠਰਾਗਨੀ (ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ) ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦ ਅਗਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਣ।
ਅਗਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ (Agni Sanrakshan): ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਚਕ ਰਸ (ਅਗਨੀ) ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਅਗਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਪਵਾਸ (ਵਰਤ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਚਕ ਰਸਾਂ ਦਾ ਖਰਚਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸਰਗ ਕਾਲ (Visarga Kaala) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੇ ਨਾਲ 'ਵਿਸਰਗ ਕਾਲ' ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਵੱਲ (ਦੱਖਣਾਇਣ) ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ 'ਆਦਾਨ ਕਾਲ' (ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖਿੱਚਦਾ ਸੀ) ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ।
ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਬਲ: ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸੌਮਯ (ਠੰਢਕ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਜ਼ੋਰੀ: ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸਰਗ ਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ (ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ) ਅਤੇ ਆਦਾਨ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ (ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ) ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ (Debilitated) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਲੂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ: ਇੱਕ 'ਰਸਾਇਣ' ਰਸਾਇਣਕ ਗੁਣ: ਵਰਖਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ (ਦਵ ਲੋਕ) ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 'ਰਸਾਇਣ' ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਜਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨੇ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਵਰਖਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੋਸ਼ਣ: ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਹੁੰਮਸ (Vapours): ਭਾਫ਼ ਦਾ ਨਿਕਲਣਾ: ਗਰਮੀਆਂ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਤਪ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਵਾਂ ਮੀਂਹ (ਨਵ-ਵਾਰੀ) ਇਸ ਤਪੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਭਾਫ਼ (Vapours) ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਇਸ ਭਾਫ਼ ਅਤੇ ਨਮੀ ਕਾਰਨ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਮਸ (humidity) ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਰਖਾ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਨਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ (ਜਠਰਾਗਨੀ) 'ਤੇ ਅਸਰ: ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਦੀ ਨਮੀ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਠਰਾਗਨੀ (ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ) ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦ ਅਗਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿਹਤ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ (ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ) ਦੌਰਾਨ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:
**ਖਾਣ-ਪੀਣ (ਆਹਾਰ):** * **ਜੌਂ (Barley) ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ:** ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ **ਜੌਂ ਦਾ ਸੇਵਨ** ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੀਤਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬ (acid) ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੰਦਾ। ਅਚਾਰੀਆ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੌਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਣਕ ਜਾਂ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * **ਪੁਰਾਣਾ ਅਨਾਜ:** ਇਸ ਸਮੇਂ **ਪੁਰਾਣੇ ਜੌਂ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲਾਂ** ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਜਠਰਾਗਨੀ (ਪਾਚਣ ਸ਼ਕਤੀ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। * **ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਓ:** ਤੇਜ਼ਾਬੀਪਣ (acidity) ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ **ਦੁੱਧ** ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਕੇ, ਠੰਡਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ **ਖੰਡ** ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਘਿਓ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। * **ਪਰਹੇਜ਼:** ਤਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਹਲਵਾ, ਪੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਮਠਿਆਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ **ਜਠਰਾਗਨੀ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ** ਹਨ।
**ਫਲ:** * **ਅੰਬ ਅਤੇ ਜਾਮਣ:** ਅੰਬ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ **ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ** (ਦੁੱਧ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੰਡ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ) ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਬ ਦੀ ਗਰਮੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ। ਜਾਮਣ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਪੇਟ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 3-5 ਜਾਮਣ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * **ਨਿੰਬੋਲੀ (ਨੀਮ ਦਾ ਫਲ):** ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਨਿੰਬੋਲੀ ਖਾਣਾ ਬਹੁਤ ਗੁਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ **ਬੁਖਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਡੇਂਗੂ, ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ)** ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀ।
**ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ (ਵਿਹਾਰ):** * **ਜਠਰਾਗਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ:** ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਾਚਣ ਸ਼ਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ **ਵਰਤ ਜਾਂ ਉਪਵਾਸ** ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਭੋਜਨ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। * **ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮ:** ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਆਹ, ਸਗਾਈ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵਰਗੇ **ਉਤਸਵਾਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ** ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਅਤੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜਨ ਦਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
* **ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ:** ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਕੌੜੇ ਬੋਲ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿੱਤ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਠੰਡਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਉਣ-ਭਾਦੋਂ (ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ) ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਮਾਲਿਸ਼ (ਅਭਿਯੰਗ) ਕਰਨੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ:
ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਨਮੀ, ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੌਸਮ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਕੁਪਿਤ (ਵਧ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਕੜਾਅ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤੇਲ ਮਾਲਿਸ਼ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹੋਰ ਫ਼ਾਇਦੇ
ਮਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਲਚਕੀਲਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ
ਖ਼ੂਨ ਸੰਚਾਰ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖੁਸ਼ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ
"ਪਿੱਤੰ ਪੰਗੁ ਕਫੰ ਪੰਗੁ ਪੰਗਵੋ ਮਲ ਧਾਤਵ: | ਵਾਯੁਨਾ ਹੀ ਯਤ੍ਰ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸ਼ਨ੍ਤਿ ਮੇਘਵਤ ||"
ਭਾਵ-ਅਰਥ "ਪੰਗੁ" ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਲੰਗੜਾ, ਭਾਵ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਤੁਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ:
ਪਿੱਤ — ਲੰਗੜਾ ਹੈ (ਖ਼ੁਦ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ)
ਕਫ਼ — ਇਹ ਵੀ ਲੰਗੜਾ ਹੈ
ਮਲ ਧਾਤੂਆਂ (ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਆਦਿ) — ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਲੰਗੜੇ ਹੀ ਹਨ
ਭਾਵ ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਲ-ਧਾਤੂ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ "ਵਾਯੂ" (ਵਾਤ) ਹੈ।
ਦੂਜੀ ਪੰਗਤੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਉਪਮਾ (metaphor): ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ (ਮੇਘ) ਆਪਣੇ-ਆਪ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਹਵਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਵਰ੍ਹਦੇ (ਬਰਸਦੇ) ਹਨ — ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤ (ਹਵਾ-ਤੱਤ) ਜਿੱਥੇ ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਤੇ ਮਲ-ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਮਹੱਤਵ
ਇਹ ਸਲੋਕ ਵਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਤਿੰਨੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਤ ਹੀ ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ "ਵਾਹਕ" (carrier) ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿਚ ਵਾਤ ਨੂੰ "ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਤ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਵੀ ਗਲਤ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
