🍂 ਹੇਮੰਤ ਰੁਤ
ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੁਤ –
ਹੇਮੰਤ ਰੁਤ ਕੀ ਹੈ?
ਹੇਮੰਤ ਰੁਤ ਭਾਰਤੀ ਰਿਤੂ ਚੱਕਰ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਰੁਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਯੂਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੱਘਰ ਅਤੇ ਪੋਹ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ — ਲਗਭਗ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਰਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਠੰਢ ਵੱਧਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਸਰਦੀ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ — ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਹ੍ਰਿਦਯਮ — ਵਿੱਚ ਹੇਮੰਤ ਰੁਤ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰੁਤ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਸਿਹਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ
ਆਯੂਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇਮੰਤ ਰੁਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ:
ਵਾਤ ਦੋਸ਼
ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ
ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼
ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ
ਬਲ (ਤਾਕਤ)
ਵੱਧਦੀ ਹੈ
ਜਠਰਾਗਨੀ — ਪਚਣ ਦੀ ਅੱਗ
ਆਯੂਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਮੰਤ ਰੁਤ ਵਿੱਚ ਜਠਰਾਗਨੀ (ਪਚਣ ਸ਼ਕਤੀ) ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ-ਕੂਪ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਗਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਵੱਧ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ — ਠੰਢੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦਾ metabolism ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਜੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਹੀ ਆਹਾਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਅਗਨੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ (ਟਿਸ਼ੂਆਂ) ਨੂੰ ਖਪਾਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਅਸਰ
🥗 ਕੀ ਖਾਵੇ? (ਆਹਾਰ)
ਇਸ ਰੁਤ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਭੋਜਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਠੇ, ਖੱਟੇ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਸਰੀਰ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ:
✅ ਲਾਭਦਾਇਕ ਭੋਜਨ
❌ ਬਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ
🧘 ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ (ਵਿਹਾਰ)
- ਅਭਯੰਗ (ਤੇਲ ਮਸਾਜ): ਸਵੇਰੇ ਗਰਮ ਸਰ੍ਹੋਂ ਜਾਂ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰੋ। ਇਹ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਨਮੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦਾ ਵਹਾਅ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਧੁੱਪ ਸੇਵਨ: ਸਵੇਰ ਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ। ਇਹ ਵਿਟਾਮਿਨ D ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ: ਕੰਨ, ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਆਯੂਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਵਧਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਨਿਯਮਿਤ ਵਿਆਯਾਮ: ਇਸ ਰੁਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਯਾਮ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਦਾ ਯੋਗਾ ਅਤੇ ਸੈਰ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
- ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚੋ: ਸਿੱਧੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਆਰਾਮ: ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠੋ ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੀਂਦ ਲਓ। ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ।
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਰਦੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੇਮੰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸੀ ਘਿਓ, ਮੱਝ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ ਖਾਣਾ ਸਿਹਤ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਆਯੂਰਵੇਦ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।
— ਆਯੂਰਵੇਦਿਕ ਸਿੱਖਿਆ"
