ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੁਤ
ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਾਜ਼
ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੁਤ ਭਾਰਤੀ ਰਿਤੂ ਚੱਕਰ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਰੁਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਘ ਅਤੇ ਫੱਗਣ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ — ਜੋ ਲਗਭਗ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਢੀ ਰੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਕੋਹਰੇ ਅਤੇ ਠੰਢ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪੁਰਾਤਨ ਆਯੂਰਵੇਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ — ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਹ੍ਰਿਦਯਮ — ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੁਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
❝ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਲਈ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਰੁਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ❞
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਆਯੂਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੁਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
ਜਠਰਾਗਨੀ ਤੀਬਰ
ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਭਾਰੀ ਭੋਜਨ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਫ ਦੋਸ਼ ਇਕੱਠਾ
ਕਫ ਦੋਸ਼ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਲ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਠੰਢ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਰੋਮ-ਕੁਪਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੀ ਤਾਪ-ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਮੇਂ ਘਿਓ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਗੁੜ ਵਰਗੇ ਊਰਜਾਵਾਨ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖਾਸ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਖਾਈਏ? (ਆਹਾਰ)
ਇਸ ਸਮੇਂ ਗਰਮ, ਤੇਲੀਆ (Snigdha) ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਯੂਰਵੇਦ ਮਿੱਠੇ, ਖੱਟੇ ਅਤੇ ਲੂਣੇ ਰਸਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ (ਵਿਹਾਰ)
ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਯੂਰਵੇਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:
ਅਭਯੰਗ (ਤੇਲ ਮਸਾਜ) — ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਿਲ ਜਾਂ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਸਾਜ ਕਰੋ। ਇਹ ਚਮੜੀ ਦੀ ਰੁਖਸ਼ੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਧੁੱਪ ਸੇਕੋ — ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਕੋਮਲ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ। ਇਹ ਵਿਟਾਮਿਨ D ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਰਮਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੋ — ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਕੰਨ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਾਓ।
ਨਿਯਮਿਤ ਵਿਆਯਾਮ — ਇਸ ਰੁਤ ਵਿੱਚ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ, ਸੈਰ ਜਾਂ ਹਲਕੀ ਕਸਰਤ ਕਰੋ।
ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚੋ — ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕੋਹਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਢੱਕੇ ਨਾ ਨਿਕਲੋ।
ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪੀਓ — ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੋਸਾ ਪਾਣੀ ਪੀਓ। ਅਦਰਕ ਜਾਂ ਦਾਲਚੀਨੀ ਦੀ ਚਾਹ ਵੀ ਚੰਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੁਤ ਕੇਵਲ ਠੰਢ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ, ਭੰਡਾਰ ਭਰਨ ਦਾ, ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।
✨ ਰੁਚੀਕਰ ਤੱਥ
ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੁਤ ਨੂੰ "ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਸਰਦੀ" ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤੀਬਰ ਠੰਢ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਖਾਧਾ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਲਈ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਠਰਾਗਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਛੇ ਭਾਰਤੀ ਰੁਤਾਂ ਹਨ: ਵਸੰਤ, ਗਰੀਸ਼ਮ, ਵਰਸ਼ਾ, ਸ਼ਰਦ, ਹੇਮੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ — ਹਰ ਇੱਕ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ।
ਤਿਲ ਅਤੇ ਗੁੜ ਨੂੰ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ (Sun at Tropic of Capricorn) (21 ਦਸੰਬਰ) ਤੇ ਖਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਇਸੇ ਆਯੂਰਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ।
ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਬਸੰਤ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਸਰੀਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਫ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
