ਦਸ਼ਮੂਲਾਰਿਸ਼ਟ — ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਦਸ਼ਮੂਲਾਰਿਸ਼ਟ (ਦਸ਼ਮੂਲਾਸਵ ਦਾ ਅਰਿਸ਼ਟ ਰੂਪ) ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਆਸਵ-ਅਰਿਸ਼ਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ ਖਾਸ ਜੜ੍ਹਾਂ (ਦਸਮੂਲ) ਦੇ ਸੰਧਾਨ (fermentation) ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਲਕੋਹਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਵਾਈ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਦਸਮੂਲ — ਦਸ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?
"ਦਸਮੂਲ" ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦਸ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:
| ਵਰਗ | ਜੜ੍ਹਾਂ (ਪੰਜਾਬੀ/ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ) |
|---|---|
| ਬ੍ਰਿਹਤ ਪੰਚਮੂਲ (ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ) | ਬੇਲ, ਸ਼ਿਓਨਾਕ, ਗੰਭਾਰੀ, ਪਾਟਲਾ, ਅਗਨੀਮੰਥ |
| ਲਘੂ ਪੰਚਮੂਲ (ਛੋਟੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ) | ਸਾਲਪਰਨੀ, ਪ੍ਰਿਸ਼ਨੀਪਰਨੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਕੰਟਕਾਰੀ, ਗੋਖਰੂ |
ਇਹਨਾਂ ਦਸ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਤਕੀ ਪੁਸ਼ਪ, ਗੁੜ/ਸ਼ਹਿਦ, ਦਸ਼ਮੂਲ ਕਵਾਥ ਤੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਦ੍ਰਵ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੰਧਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਸ਼ਮੂਲਾਰਿਸ਼ਟ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਸੰਤੁਲਨ
| ਦੋਸ਼ | ਪ੍ਰਭਾਵ |
|---|---|
| ਵਾਤ | ਪ੍ਰਬਲ ਸ਼ਾਮਕ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭਦਾਇਕ) |
| ਕਫ਼ | ਸੰਤੁਲਕ — ਹਲਕਾਪਨ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ |
| ਪਿੱਤ | ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ) |
ਮੁੱਖ ਵਰਤੋਂ ਤੇ ਲਾਭ
ਸੂਤਿਕਾ ਪਰਿਚਰਿਆ (ਜਣੇਪੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਵਾਤ ਰੋਗ ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਸਾਹ ਤੰਤਰ ਕਮਰ ਦਰਦ1. ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦੇਖਭਾਲ (ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਤੋਂ)
ਜਣੇਪੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਆਪਣੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਜਣੇਪੇ ਦੌਰਾਨ ਵਧਿਆ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋਵੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਵਾਪਸ ਆਵੇ ਤੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੇ — ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਹਰ ਰਵਾਇਤੀ ਸੂਤਿਕਾ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2. ਵਾਤ ਵਿਕਾਰ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ
ਕਮਰ ਦਰਦ, ਸਾਇਟਿਕਾ (ਗ੍ਰਿਧਰਸੀ), ਗਠੀਆ ਵਰਗੀਆਂ ਵਾਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ।
3. ਪਾਚਨ ਤੰਤਰ
ਮੰਦਾਗਨੀ (ਕਮਜ਼ੋਰ ਭੁੱਖ), ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਅਫਾਰਾ, ਬਦਹਜ਼ਮੀ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ — ਪਾਚਕ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
4. ਸਾਹ ਤੰਤਰ
ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ (ਸ਼ਵਾਸ) ਤੇ ਕਫ਼ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5. ਆਮ ਬਲ ਤੇ ਥਕਾਵਟ
ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਿਕਵਰੀ ਵਿੱਚ ਬਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਟੌਨਿਕ।
ਸੇਵਨ ਵਿਧੀ
| ਵੇਰਵਾ | ਮਾਤਰਾ / ਢੰਗ |
|---|---|
| ਖੁਰਾਕ | 15–20 ਮਿ.ਲੀ. (3–4 ਚਮਚ) |
| ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ | ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ |
| ਸਮਾਂ | ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ |
| ਨਾਲ ਲੈਣਾ | ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ |
| ਸੂਤਿਕਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ | ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 1–2 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ, ਵੈਦ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੁਤਾਬਕ |
- ਸੰਧਾਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਲਕੋਹਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਸ਼ੂਗਰ ਜਾਂ ਜਿਗਰ (liver) ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਵੈਦ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਹੀ ਲੈਣ।
- ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ (ਜਣੇਪੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ) ਬਿਨਾਂ ਵੈਦ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਨਾ ਲਓ।
- ਪਿੱਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਐਸੀਡਿਟੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਲੈਣ।
- ਦੂਜੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਗਰ/ਬੀ.ਪੀ. ਦੀਆਂ) ਦੇ ਨਾਲ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
- ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੀ ਕਰੋ।
ਦਸ਼ਮੂਲਾਰਿਸ਼ਟ ਬਨਾਮ ਦਸ਼ਮੂਲਾਰਿਸ਼ਟਮ/ਦਸ਼ਮੂਲ ਕਵਾਥ
ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਮੂਲ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਈ ਉਤਪਾਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ — ਦਸ਼ਮੂਲ ਕਵਾਥ (ਸਿੱਧਾ ਕਾੜ੍ਹਾ), ਦਸ਼ਮੂਲ ਚੂਰਨ (ਪਾਊਡਰ) ਅਤੇ ਦਸ਼ਮੂਲਾਰਿਸ਼ਟ (ਸੰਧਾਨਿਤ ਤਰਲ)। ਅਰਿਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਧਾਨ ਕਾਰਨ ਅਸਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਰ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਸਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
