ਗੁਲਕੰਦ
ਗੁਲਕੰਦ ਦੇਸੀ ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰੀ/ਖੰਡ ਨੂੰ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਰਸਾਇਣ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ, ਗਰਮੀ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ ਲਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ
ਸਮੱਗਰੀ: ਦੇਸੀ ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ – 250 ਗ੍ਰਾਮ; ਮਿਸ਼ਰੀ/ਖੰਡ – 250-300 ਗ੍ਰਾਮ; ਇਲਾਇਚੀ ਪਾਊਡਰ (ਵਿਕਲਪਿਕ)
- ਸਵੇਰੇ ਤ੍ਰੇਲ ਸੁੱਕਣ ਮਗਰੋਂ ਤਾਜ਼ੇ, ਬਿਨਾਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਵਾਲੇ ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਤੋੜੋ
- ਕੱਚ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਜਾਰ ਵਿੱਚ ਪੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਰੱਖੋ
- ਲੱਕੜ ਦੇ ਚਮਚੇ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਬਾਓ ਤਾਂ ਜੋ ਰਸ ਨਿਕਲੇ
- ਮਲਮਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਰੋਜ਼ 4-6 ਘੰਟੇ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ, ਰੋਜ਼ ਹਿਲਾਓ
- 15-30 ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹਾ, ਜੈਮ ਵਰਗਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਸੁੱਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਰ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ ਸਟੋਰ ਕਰੋ
ਗੁਣ-ਧਰਮ ਸਾਰਣੀ
| ਗੁਣ | ਵੇਰਵਾ |
|---|---|
| ਰਸ | ਮਧੁਰ (ਮਿੱਠਾ), ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਸ਼ਾਏ (ਕਸੈਲਾ) |
| ਗੁਣ | ਗੁਰੂ (ਭਾਰੀ), ਸਨਿਗਧ (ਚਿਕਨਾ) |
| ਵੀਰਯ (ਤਾਸੀਰ) | ਸ਼ੀਤਲ |
| ਵਿਪਾਕ | ਮਧੁਰ |
| ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ | ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਮਕ, ਵਾਤ ਸ਼ਾਮਕ; ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਵਧਾਊ |
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਆਖਿਆ
ਰਸ: ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਧੁਰ, ਹਲਕਾ ਕਸ਼ਾਏ ਰਸ ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ੂਨ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਕੋਚਕ (astringent) ਗੁਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵੀਰਯ: ਸ਼ੀਤਲ ਤਾਸੀਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਲਕੰਦ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਪਿੱਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਥਿਤੀਆਂ (ਜਲਨ, ਤੇਜ਼ਾਬੀਪਣ, ਨਕਸੀਰ) ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਵਿਪਾਕ — ਮਧੁਰ: ਪਚਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਧਾਤੂਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਰਸਾਇਣ (rejuvenative) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਔਸ਼ਧੀ ਲਾਭ
- ਪਿੱਤ-ਸ਼ਾਮਕ: ਗਰਮੀ, ਜਲਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀਪਣ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ
- ਹਿਰਦਯ ਟੌਨਿਕ: ਦਿਲ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ
- ਰਕਤਪਿੱਤ: ਖ਼ੂਨ ਵਹਿਣ ਸੰਬੰਧੀ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਖ਼ੂਨ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ
- ਮੂੰਹ ਦੇ ਛਾਲੇ, ਗਲੇ ਦੀ ਜਲਨ: ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ
- ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ: ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਲ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ
- ਕਬਜ਼: ਹਲਕੇ ਰੇਚਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ
ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਰੋਗੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੰਡ/ਮਿਸ਼ਰੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਫ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੈਣ।
