ਮਿਸ਼ਰੀ (ਸ਼ਰਕਰਾ)
ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਰੀ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: ਸ਼ਰਕਰਾ) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੇ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਿਸ਼ਰੀ (Mishri) ਕੀ ਹੈ?
ਮਿਸ਼ਰੀ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਡ, ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਈਜ਼ਡ ਸ਼ੂਗਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ/ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ "ਸ਼ਰਕਰਾ" (Sharkara) ਜਾਂ "ਖੰਡ ਸ਼ਰਕਰਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਸ਼ਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ:
1) ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਕੱਢਣਾ – ਤਾਜ਼ੇ ਗੰਨੇ ਨੂੰ ਪੀੜ ਕੇ ਰਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2) ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ (Purification) – ਰਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ੁੱਧਕਾਰੀ ਤੱਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਭਿੰਡੀ ਦਾ ਰਸ, ਚੂਨਾ) ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਉੱਪਰ ਆ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹਟਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।
3) ਉਬਾਲਣਾ (Boiling) – ਸ਼ੁੱਧ ਰਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧੀਮੀ ਅੱਗ 'ਤੇ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਸ਼ਰਬਤ (syrup) ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰਸ ਸੜੇ ਨਾ ਅਤੇ ਗੁਣ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿਣ।
4) ਕ੍ਰਿਸਟਲੀਕਰਨ (Crystallization) – ਗਾੜ੍ਹੇ ਸ਼ਰਬਤ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਜਾਂ ਟੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਾਗੇ (cotton threads/strings) ਲਟਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਗੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਬਣਨ ਲਈ ਆਧਾਰ (nucleation point) ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
5) ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੰਢਾ ਹੋਣਾ – ਸ਼ਰਬਤ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 10-15 ਦਿਨ) ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਥਾਂ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹਿਲਾਏ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੱਕਰ ਦੇ ਅਣੂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧਾਗਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਵੱਡੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦੇ ਹਨ।
6) ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੁਕਾਉਣਾ – ਬਣੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਂ (ਮਿਸ਼ਰੀ) ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਤਰਲ (ਜੋ ਸ਼ਹਿਦ/ਗੁੜ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਸ਼ਰੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
7) ਗੁਣ ਵੇਰਵਾ
ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ (ਸਲਫਰ/ਬਲੀਚਿੰਗ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜਿਵੇਂ ਸਫ਼ੈਦ ਖੰਡ ਵਿੱਚ)
ਤਾਸੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੀਤਲ, ਤਿੰਨੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੱਤ) ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ
8) ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ "ਸ਼ਰਕਰਾ" ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ੂਗਰ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ
ਪਾਚਨ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ, ਪਾਚਨ ਤੰਤਰ ਲਈ ਆਸਾਨ
ਨੋਟ: ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਿਸ਼ਰੀ ਸਫ਼ੈਦ ਖੰਡ (refined sugar) ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਈਜ਼ ਕਰਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ "ਸ਼ਰਕਰਾ" ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸ਼ੁੱਧ ਦੇਸੀ ਮਿਸ਼ਰੀ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਹੀ ਖਰੀਦਣਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।
ਸੰਖੇਪ ਗੁਣ-ਧਰਮ ਸਾਰਣੀ
| ਗੁਣ | ਵੇਰਵਾ |
|---|---|
| ਰਸ (ਸੁਆਦ) | ਮਧੁਰ (ਮਿੱਠਾ) — ਇਕੋ-ਇਕ ਰਸ |
| ਗੁਣ | ਗੁਰੂ (ਭਾਰੀ), ਸਨਿਗਧ (ਚਿਕਨਾ), ਮ੍ਰਿਦੂ (ਕੋਮਲ) |
| ਵੀਰਯ (ਤਾਸੀਰ) | ਸ਼ੀਤਲ — ਗੰਨੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੀਤਲ |
| ਵਿਪਾਕ | ਮਧੁਰ (ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਿੱਠਾ ਪ੍ਰਭਾਵ) |
| ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ | ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਮਕ ਅਤੇ ਵਾਤ ਸ਼ਾਮਕ; ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਵਧਾਊ |
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਆਖਿਆ
ਰਸ — ਮਧੁਰ: ਮਿਸ਼ਰੀ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਰਸ ਮਧੁਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ (ਰਸ, ਰਕਤ, ਮਾਂਸ ਆਦਿ) ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਧੁਰ ਰਸ ਵਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵੀਰਯ — ਸ਼ੀਤਲ: ਮਿਸ਼ਰੀ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਠੰਢੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਲਨ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀਪਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁੜ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਰੀ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸ਼ੀਤਲ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਗੁੜ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਸ਼ਰੀ ਪਿੱਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਪਾਕ — ਮਧੁਰ: ਪਾਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸਦਾ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਧੁਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਇਹ ਧਾਤੂਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਣ — ਗੁਰੂ ਤੇ ਸਨਿਗਧ: ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਚਿਕਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟ (nourish) ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਫ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਔਸ਼ਧੀ ਗੁਣ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ
- ਪਿੱਤ-ਸ਼ਾਮਕ: ਤੇਜ਼ਾਬੀਪਣ, ਜਲਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ
- ਨੇਤਰ ਰੋਗ: ਸੌਂਫ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਜਲਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
- ਗਲਾ ਖ਼ਰਾਬ/ਖੰਘ: ਗਲੇ ਦੀ ਜਲਨ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਖੰਘ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ
- ਰਕਤਪਿੱਤ: ਖ਼ੂਨ ਵਹਿਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ
- ਅਨੁਪਾਨ (ਸਹਾਇਕ ਦਵਾਈ): ਕਈ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰੀ ਨਾਲ ਦੇਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਵਾਈ ਦਾ ਤਿੱਖਾਪਣ ਘਟੇ
- ਰਸਾਇਣ: ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਲ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ
ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ
ਸ਼ੂਗਰ (diabetes) ਦੇ ਰੋਗੀ ਵੈਦ ਦੀ ਸਲਾਹ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਲੈਣ। ਕਫ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮੋਟਾਪੇ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀਮਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕਫ਼ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
