ਆਯੁਰਵੇਦ ਰਸ ਸ਼ਾਸਤਰ — ਧਾਤੂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ
ਵੰਗ ਭਸਮ
ਕਲਈ (ਟਿਨ) ਤੋਂ ਬਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਭਸਮ
ਵੰਗ ਭਸਮ ਕੀ ਹੈ?
ਵੰਗ ਭਸਮ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੰਗ ਭਸਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਰਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਤੂ ਔਸ਼ਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੰਗ (ਕਲਈ/ਟਿਨ) ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ (ਸ਼ੋਧਨ), ਘੋਟਣਾ (ਮਰਦਨ) ਅਤੇ ਭਸਮੀਕਰਨ (ਮਾਰਣ) ਦੀਆਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਲੰਘਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੱਚੀ ਧਾਤੂ ਦੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਗੁਣ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਾਰੀਕ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸੇਵਨਯੋਗ ਭਸਮ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਵੇ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਮੇਹ (ਸ਼ੂਗਰ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ), ਮੂਤਰ-ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਸਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਗੁਣ
| ਗੁਣ | ਵੇਰਵਾ |
|---|---|
| ਰਸ (ਸੁਆਦ) | ਕੜਵਾ (ਤਿਕਤ), ਕਸੈਲਾ (ਕਸ਼ਾਇ) |
| ਗੁਣ | ਹਲਕਾ (ਲਘੁ), ਖੁਸ਼ਕ (ਰੂਕਸ਼) |
| ਵੀਰਯ (ਪ੍ਰਭਾਵ) | ਠੰਢਾ (ਸ਼ੀਤ) |
| ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ | ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ |
ਰਵਾਇਤੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਖੇਤਰ
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਗ ਭਸਮ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ:
- ਪ੍ਰਮੇਹ ਅਤੇ ਬਹੁਮੂਤਰਤਾ (ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣਾ)
- ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਦੋਸ਼, ਸ਼ੀਘਰਪਤਨ ਅਤੇ ਧਾਤੂ-ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ
- ਪਾਂਡੂ (ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕਮੀ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ)
- ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੇਤ ਪ੍ਰਦਰ ਤੇ ਰਕਤ ਪ੍ਰਦਰ
- ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ (ਅਗਨੀਮਾਂਦਯ) ਅਤੇ ਖਟਾਸ/ਅਲਸਰ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ
- ਕਫ਼ ਸੰਬੰਧੀ ਖੰਘ-ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ
ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਗੱਲ: ਵੰਗ ਭਸਮ ਇੱਕ ਧਾਤੂ (ਟਿਨ) ਤੋਂ ਬਣੀ ਭਸਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤਿਆਰੀ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਅਧੂਰੀ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਗਲਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲਈ ਗਈ ਧਾਤੂ ਭਸਮ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਤੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਵੈਦ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਸਹੀ ਨਿਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ (Pharmacopoeia-certified) ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇ-ਜਿਗਰ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਹੈ, ਇਲਾਜ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ।
ਸੰਖੇਪ ਗੱਲ
ਵੰਗ ਭਸਮ ਰਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਤੂ-ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮੇਹ, ਧਾਤੂ-ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਮੂਤਰ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮਹੱਤਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਧਾਤੂ-ਮੂਲ ਬਣਤਰ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਹਿਰ ਵੈਦ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਆਣਪ ਭਰਿਆ ਰਾਹ ਹੈ।
